کەفیر

کەفیر بریتییە لە شیری هەوێنکراو کە وەک ماستێکی شل یا دۆیەکی خەست دێتەبەرچاو کە لە دەنکۆڵەگەلی کەفیر دروسدەکرێت. واتە دەنکۆڵەکانی کەفیر کە بریتین لە کۆمەڵێک بەکتریای جیاواز وەک هەوێن دەکرێتە نێو شیر؛ و شیرەکە لە ماوەی ٨ تا ١٢ هنگاردا دەڕیچێت و دەمەیێت. تام و چێژ و بۆنی هەروەک دۆیە، کەمێک ترشە و تا زیاتر بمێنێتەوە زیاتر ترش دەبێت و هەڵفزۆکە و تا رێژەیەکی زۆر کەمیش ماددەی ئاڵکۆڵی تێدایە.

کەفیر کشتێکە لە جۆرێکی تایبەتی هاوژینی میسۆفیلیک و لە هەوای نە زۆر گەرم و نە زۆر سارددا گەشەدەکات. دەنکۆڵەی کەفیر پێکهاتووە لە کۆمەڵێک بەکتریای وەک لاکتۆباسیلوس کەفیرانۆفاسیەنس و هەروەها ساکارۆمایسیس تورایسێنسیس کە خۆیان و هەر بە رێکەوت لە یەکتری کۆووبەوەتەوە. واتە هەوێنی کەفیر جارێک دروست بووە و دووبارە نەبووەتەوە. 

ئەگەر کەسێک مەبەستی دروستکردنی کەفیری هەبێت، تەنیا کاتێک دەتوانێت دروستی بکات کە هەوێنەکەی یا دەنکۆڵەکانی دەسبکەوێت. وڵاتی رەسەنی کەفیر هەرێمەکانی قەفقازە و ئەم هەوێنە لەوێ رستکراوە یا بەڕێکەوت دروستبووە؛ بەڵام ئێستا لە زۆرێک لە وڵاتانی ئاسیای رۆژاوا و ئەوروپای رۆژهەڵات ناسراوە و بەشێوەی جیاواز دروستدەکرێت؛ و گەیشتووەتە بەشەکانی تری ئەوروپا و تەنانەت ئەمریکایش. بەگوێرەی چیرۆک و ئەفسانە قەفقازییەکان یەکەمجار دەنکۆڵەکانی کەفیر لەلایەن محەممەد پێغەمبەری ئیسلامەوە دراوە بە ئۆرتۆدۆکسەکان و رایسپاردوون کە بیپارێزن بۆئەوەی چاکە و فەڕ و رۆزییان زۆربێت..

سەبارەت بە واژەی کەفیریش بۆچوون وایە کە رەگی واژەکە لە (کۆپوور)ی تورکییەوە هاتووە بە مانای کەف. هەروەها بۆچوونێکیش دەڵێت وشەکە لە کەفی کوردی و فارسییەوە وەرگیراوە کە مانای بڵقیش دەدات. سەبارەت بە کوردییەکە بێ هیچ هەستێکی شۆڤێنیستیانە دەکرێت بگوترێت کەفیر کوردییە، هەروەک چۆن وشەی (خەمیر) کوردییە و لە (هەویر)ەوە وەرگیراوە. هەویر واتە ماددەیەک کە هەو دەکات یا دەئاوسێت و دەماسێت و هەڵدەفزێت. (کەفیر)یش رێک بە مانای ئەو ماددەیەیە کە کەف دەکات. هەروەتر وەکچۆن واژەی (پەنیر) کە زۆرێک لە زمانەکانی رۆژهەڵاتی ناڤین و باشووری ئاسیا بەکاریدەهێنن کوردییە؛ و لە (پەن) واتە پەنمان و ماسین و پاشگری (یر) دروستبووە.

کۆمبوچا

چاکارگ، چاکەڕوو، کارگی مەنچووریا، ناوە لاتینەکەی بریتییە لە مێدیوسۆمایسیس گیسڤی. بریتییە لە چای شیرینی ترشێندراوی هەڵفزاو کە بۆ مەبەستی سوودە تەندروستییەکانی دەنۆشرێت. هەندێک جار بۆ ئەوەی جیابکرێتەوە لە کشتی بەکتریا و هەوێن، پێیدەگوترێت چای کۆمبوچا. زۆر جار شەربەت، بەهارات، میوە و چێژ و بەرامەی تری تێدەکرێت تا مەزەدارتر بێت.

لە دروسکردنی کۆمبوچادا کشتی هاوژینیی بەکتریا و هەوێن بەکاردەهێنرێت و پێیدەگوترێت دایک یا کوارگ. پێکهاتەکانی دایک زۆر جار جیاوازن؛ بەڵام بەگشتی پێکهاتەی هەوێنەکەی بریتییە لە ساکارۆمایسیس سێریڤیسیای و چەشنەکانی تر؛ هەروەها پێکهاتەی بەکتریاکەی بریتییە لە گلوکۆناسیتۆباکتر زایلینوس.


بۆ ئەوەی بتوانیت کۆمبوچا بەرهەم بهێنیت، پێویستە سەرەتا کشت یا دایکەکەی پەیدا بکەیت. ئینجا لە دەفرێکی پاکدا چایەکی شیرەتین دروست دەکەیت بەڵام نابێت زۆر بەڕەنگ بێت. دەپاڵێورێت و تڵتەکەی فڕێدەدرێت. ئینجا شەکری تێدەکرێت و پارچەیەک لە کشتەکەی تێدا دادەنرێت؛ و سەری بە خامێکی پاک دادپۆشرێت و لە شوێنێکی تاریک دادەنرێت. لە رۆژی سێهەمەوە چایەکە ئامادە دەبێت بۆ خواردنەوە؛ بەڵام باشترین چای کۆمبوچا پێویستە هەفتەیەک بەسەریدا تێپەڕێت. شایانی سەرنجە کە نابێت شەکری زۆر تێبکرێت تا زۆر شیرین نەبێت.

کۆمپۆست بە کورتی

پەیینێکە کە لە ئەنجامی کەڵەکەکردنی چڵەدار و پەلک و چیلکە و پووش و پەڵاش و پاشەرۆ و لاشەی مردووی ئاژەڵ و و مێرووەکان و تاد.. لەسەریەک و شیبوونەوەی بەشێوەی سروشتی دروست دەبێت. خودی وشەی کۆمپۆست واتە تێکەڵە یا پێکهاتەیەک لە چەند شتی جیاواز. لە زمانی کوردیدا بە کۆمای چیلکە و پووش و پەڵاش دەگوترێت خاشاڵ یا خاشاک.

مێژووی دروستبوونی وشەی کۆمپۆست دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣ کە لە ئەوروپا بۆ بەهێزکردنی خاک پاشماوەکانی دار و درەختیان لە دوای داڕزان و شیبوونەوە بەکاردەهێنا.

لەم سەردەمەدا کۆمپۆست\خاشاڵ وەک بەرهەمێکی کشتوکاڵی بۆ بەهێزکردنی خاک لە زۆر شتی جیاواز درووستدەکرێت؛ و جۆری جیاوازی لێ بەرهەم دێت وەک خاشاڵی سەوز، خاشاڵی قاوەیی و خاشاڵی ئۆرگانیک و.. شایانی باسە کە هەموو کۆمپۆستێک پێی ناگوترێت کۆمپۆستی ئۆرگانیک؛ ئەگەر لە دروستکردنیدا کەمترین ماددەی کیمیایی، چ وەک دژە بەکتریا و دژە کەڕوو، چ وەک پیتاوەر بۆ بەهێزکردنی بەکارهێنرابێت. هەندێک لە کۆمپۆستەکان بۆ باشترکردن و زیاتر پیتاوەرکردنیان کرمی خاکیان بۆ زیاد دەکرێت.

 

کارگی بایۆ لیومینیسێنت یا کارگی زیندەشەونما

ئه‌م چەشنه‌ كوارگه‌ به‌ زۆری له‌ ناوچه‌ مامناوه‌ندی و گه‌رمەسێرە‌كان ده‌بینرێت و لە کیشوەرەکانی ئاسیا، ئوسترالیا، ئەوروپا و باکووری ئەمریکا دەڕوێت. بە زۆری لەسەر دار و درەخت دەڕسکێن. ئێستا ٨١ چەشنیان لێ ناسراوه‌؛ و هه‌موویان له‌ سانی (ئه‌گاریكاڵ) واتە کەڕووە بنکدارەکانن؛ ته‌نیا دانه‌یه‌كی کاسەدارەکان (ئه‌سكۆماسیت)ه‌ کە سه‌ر به‌ سانی (زایلاریاڵ)ه‌كانه‌.

هه‌موو شه‌ونما ئه‌گاریكاڵه‌كان بیچمیان وه‌ك قارچكه‌؛ رەنگی هاگە‌كانیان سپییه‌ و سەر بە چوار رەچەڵەکی پەرەسەندوون. وشەی بایۆلیومینیسێنت پێکهاتووە لە دوو بەشی بایۆ واتە زیندوو، و لیومن واتە رووناکی و رۆشنایی. لە زمانی کوردیدا وشەی شەونما بە مانای شتێک کە لە تاریکیدا دیار و نمایانە؛ هەربۆیە دەکرێت بەم چەشنە قارچکەیش بگوترێت کوارگی شەونما یا زیندەشەونما.

ئەم چەشنە کوارگانە تیشکی سەوز لە درێژەشەپۆلی ٥٢٠-٥٣٠ نانۆمەتر هەڵدەمژن. ئەم رووناکی مژینە بەردەوام دەبێت تا ئەو کاتە کە خانەکانی لاشەی کوارگەکە زیندوون. شایانی باسە کە نەک تەنیا میوەکەی واتە ساختاری قارچکەکە خۆی، بەڵکوو بۆی هەیە ریسووەکەیشی کە وەک رەگ و ریشە دەردەکەوێت شەونما بێت. یەکێک لەو کارگە شەونمایانە کە توانراوە لە ئاردەداری ستەورەکراودا بڕوێنرێت، بریتی بووە لە چەشنێک بە ناوی پانیلووس ستێپتیکوس کە لە هەموو چەشنەکانی تر درەوشاوەترە.

مەچیرک یا نیماتۆد

٢٥\١٢\٢٠٢٠

مەچیرک، کرمی خڕ یا گردەکرم. هەموویان کرمن و تیرەی مەچیرکەکان پێکدێنن. بەشێوەی ئاسایی مشەخۆر\مفتەژی و ناڕێکن. ووشەی نیماتۆد ووشەیەکی لاتینە و لە زمانی یۆنانی وەرگیراوە. نیمات بە واتای (مەچیر، دەزوو، ریس، پەت، بەن)، و هەروەها ئۆدێس بە واتای (وەک، وەکوو، لەگوین) وەرگیراوە. چونکە شێوەیان لە دەزوو یا مەچیر و پەت دەچێت. تیرەیەکی فرەڕەنگی زیندەوەرن و لە زۆر ژینگەی جیاوازدا بنەجێ دەبن.

لە رووی پۆلێنزانییەوە لە ریزی مێرووەکان و کاژهاوێژەکان دانراون. گۆنەکەکانی مەچیرک چەتوونە لە یەکتری جیابکرێنەوە. ژمارەی مەچیرکەکان تا ئێستا بە تەواوی رۆشن نییە بەڵام بەگوێرەی دووا رووپێوەکان کە ساڵی ٢٠١٣ ئەنجام دراوە ژمارەیان پتر لە ٢٥ هەزارە. پێشتر لە ١٩٩٣ بڵاوکرابوویەوە کە ژمارەی مەچیرکەکان پتر لە یەک میلیۆن چەشنە.

مەچیرکەکان لە ژینگەی جیاوازی وەک ئاوی دەریا، ئاوی ساز، خاکەکان، لە جەمسەرەکانی دنیاوە تا هەرێمە گەرمەکان و بەرزترین چیاکان سەرکەوتووانە توانای ژیانیان هەیە. سووڕی ژیانی مەچیرکەکان بەگشتی دابەش دەبێت بە سەر چوار قۆناغی ساوایی و قۆناغێکی پێگەیشتووییدا. مەچیرک لە قۆناغی هێلکەوە تا گەورە دەبێت و هێلکەدەکات لە کەشوهەوای گونجاودا پێویستیی بە دوو تا چوار هەفتەیە.

لە رووی ئەندازە و قەبارەوە زۆربەیان بچووکن و لە پێنج تا سەد مایکرۆمەتر، و سفر پنت یەک تا دوو پنت پێنج میلیمەترن. بچووکترین مەچیرکەکان مایکرۆسکۆپین؛ لە کاتێکدا کە هەندێک چەشن ئازادژییەکان پێنج سەنتیمەترن، و هەندێک لە مشەخۆرەکانیش زۆر گەورەن و دەگەنە یەک مەتر. زۆربەی نیماتۆدەکان بێزیانن بەڵام ژمارەیەکیان زیان بە رووەکەکان دەگەیەنن و گرفتیان بۆ سازدەکەن. پەلاماری رووکاری دەرەوەی رووەکەکان لە رەگ و ریشە، قەد و بەژن، گەڵا و تەنانەت گوڵیش دەدەن و کونیان دەکەن و زیانیان پێدەگەیەنن. زۆر مەچیرکیش وەک بەشێک لە ژیانیان لە نێو رووەکەکاندا دەژیێن، و دەبنە هۆی زیانگەیاندن لە نێوەوە بۆدەرەوەی رووەکەکان.